Skip to main content Scroll Top
stratos photo profil__

Μια συζήτηση με τον ιστορικό Κωνσταντίνο Γ. Στράτο για το Κίνημα στο Ναυτικό

 

Είσαι ένας νέος ιστορικός, ο οποίος προ τριετίας ολοκλήρωσε τη διδακτορική του διατριβή, η οποία λίγο αργότερα, τον Νοέμβριο του 2023 κυκλοφόρησε σε βιβλίο από τις εκδόσεις Θεμέλιο με τίτλο: Το «Κίνημα του Ναυτικού» 1972-1973: Τα γεγονότα, οι άνθρωποι, η μνήμη. Γιατί επέλεξες να ασχοληθείς με το Κίνημα του Ναυτικού; Τι σε κέντρισε προσωπικά και ερευνητικά στο συγκεκριμένο θέμα;

Για οικογενειακούς λόγους γνώριζα το Κίνημα του Ναυτικού από μικρή ηλικία. Και οι δυο γονείς ήταν αξιωματικοί του Πολεμικού Ναυτικού, ενώ ο πατέρας μου είχε συμμετάσχει στην ανταρσία του Α/Τ «Βέλος». Η παρακολούθηση των σχετικών ντοκιμαντέρ της δημόσιας τηλεόρασης καθώς και των εκδηλώσεων μνήμης στο Πάρκο Ναυτικής Παράδοσης στο Παλαιό Φάληρο κάθε Μάιο ήταν σταθερή. Η επαφή λοιπόν υπήρχε. Η στιγμή όμως που αποφάσισα να ασχοληθώ ερευνητικά με το ζήτημα ήταν όταν στην αρχή της οικονομικής κρίσης, το 2009, και ενώ ολοκλήρωνα τις μεταπτυχιακές μου σπουδές στην ιστορία, παρακολούθησα την εκδήλωση μνήμης για το Κίνημα κατά την οποία ο εκπρόσωπος της τότε κυβέρνησης το παρουσίασε ως την πυξίδα που έδειχνε στην ελληνική κοινωνία τον δρόμο που έπρεπε να ακολουθήσει για να ξεπεράσει τις αιτίες της κρίσης. Τότε άρχισα να αναρωτιέμαι για τους λόγους που η κυβέρνηση αποφάσισε να αναδείξει το Κίνημα ως εκείνο το γεγονός του παρελθόντος που θα ανανέωνε την Τρίτη Ελληνική Δημοκρατία. Πέρα από αυτό, εντύπωση μου έκανε και το γεγονός, ότι σαράντα χρόνια μετά τα γεγονότα του Μαΐου του 1973, ένα μουσείο και μια επίσημη επέτειο, το Κίνημα ήταν απόν από την ελληνική και διεθνή ιστοριογραφία.

 

Σε πραγματολογικό επίπεδο ποια είναι τα δυο-τρία στοιχεία που θεωρείς πιο σπουδαία, πιο ξεχωριστά στο Κίνημα του Ναυτικού και στην ανταρσία του «Βέλους»;

Αναμφίβολα, η ανταρσία του «Βέλους» είναι το σπουδαιότερο γεγονός σε αυτή την ιστορία. Έχουμε ένα πολεμικό πλοίο, μέρος των ναυτικών δυνάμεων της βόρειο-ατλαντικής συμμαχίας, το οποίο αποφασίζει να ανεξαρτητοποιηθεί από τη συμμαχία και τις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις, καταφεύγει στην Ιταλία, και από εκεί προσπάθησε να πιέσει τη Συμμαχία και τη Δύση ευρύτερα, να παρέμβουν κατά της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών. Η πράξη αυτή, επηρέασε και το αντιδικτατορικό κίνημα στο εξωτερικό, αλλά και την ίδια τη χούντα, πυροδοτώντας τη φυγή προς τα εμπρός του Παπαδόπουλου με την ελεγχόμενη «φιλελευθεροποίηση». Εξίσου σημαντική όμως ήταν και η συμβολή των κινηματιών στη Μεταπολίτευση, μια ιστορία που δεν είχε λάβει αρκετή προσοχή. Με την επαναφορά τους στο Ναυτικό μετά την πτώση της χούντας, ανέλαβαν να εφαρμόσουν το σχέδιο προστασίας των κυβερνήσεων Καραμανλή από πιθανές κινήσεις χουντικών, χρησιμοποιώντας τον Στόλο. Έγιναν αυτό που χαρακτήρισα ως ο ένοπλος βραχίονας της κυβέρνησης.

Ποιοι ήταν οι βασικοί δρώντες του Κινήματος σε επίπεδο προσώπων; Αντιλαμβάνονταν τους εαυτούς τους ως κομμάτι ενός ευρύτερου δημοκρατικού αντιδικτατορικού κινήματος;

Τον πρωταγωνιστικό ρόλο στην οργάνωση τον είχαν οι αξιωματικοί που συγκρότησαν την ηγετική ομάδα. Όλοι τους τότε ήταν αντιπλοίαρχοι, συμμαθητές της Σχολής Δοκίμων της τάξης του 1948. Αυτό που τους ξεχωρίζει δεν είναι μόνο ο πρωταγωνιστικός τους ρόλος στην απόφαση να οργανώσουν τη ναυτική αντιδικτατορική συνωμοσία του 1973, αλλά παράλληλα, οι συγκεκριμένοι είχαν συμμετάσχει ενεργά και σε προηγούμενες αντιδικτατορικές προσπάθειες που αναπτύχθηκαν εντός του τότε Βασιλικού Ναυτικού. Μεταπολιτευτικά βέβαια, αυτή η ομαδική προσπάθεια επισκιάστηκε από την εικόνα του Νίκου Παππά, όχι τόσο με δική του ευθύνη, αλλά λόγω της σημασίας που απέκτησε η ανταρσία του «Βέλους» μετά την πτώση της χούντας. Όπως και οι υπόλοιπες αντιδικτατορικές προσπάθειες, έτσι και οι κινηματίες είχαν σαν στόχο την ανατροπή της δικτατορίας. Θεωρώ, ωστόσο, ότι οι ομοιότητες σταματούν εδώ. Ήδη πριν την οργάνωση του Κινήματος, ορισμένοι αξιωματικοί που πρωταγωνίστησαν σε αυτό έβλεπαν με καχυποψία –αν όχι με φόβο– αρκετές από τις αντιδικτατορικές ενέργειες που λάμβαναν χώρα. Αν όχι οι περισσότερες, αρκετές από αυτές, ενέτασσαν στις μεταδικτατορικές επιδιώξεις τους πολιτικούς στόχους που αμφισβητούσαν τη γεωπολιτική θέση της χώρας στη Δύση. Την ίδια στιγμή, οι κινηματίες ήθελαν να εκδιώξουν τη χούντα για να προστατεύσουν αυτή τη θέση.

 

Υπήρξαν διαφορετικές «χρήσεις» του Κινήματος του Ναυτικού από το κράτος, τα κόμματα ή άλλους κοινωνικούς φορείς στη Μεταπολίτευση; Ποια σε εντυπωσίασε ή σε προβλημάτισε περισσότερο; Παράλληλα, στην έρευνά σου αναδεικνύονται και «σιωπές» ή παραλείψεις στη δημόσια μνήμη του Κινήματος;

Αν και έκφραση του συντηρητικού χώρου, το Κίνημα του Ναυτικού χρησιμοποιήθηκε τόσο από τη Δεξιά, όσο και από τον αντίπαλό πολιτικό πόλο των πρώτων μεταπολιτευτικών δεκαετιών, την Αντιδεξιά. Η μεν Δεξιά το χρησιμοποίησε για να δείξει ότι συμμετείχε και εκείνη στον αντιδικτατορικό αγώνα, και άρα είχε κάθε λόγο να συμμετέχει στη διαμόρφωση του μεταπολιτευτικού πολιτικού σκηνικού. Η δε Αντιδεξιά το χρησιμοποίησε για να δείξει ότι δεν ήταν όλες οι ένοπλες δυνάμεις υπέρ της δικτατορίας, και ταυτόχρονα για να στερήσει από τη Δεξιά τους τίτλους ιδιοκτησίας, θα μπορούσαμε να πούμε, του Κινήματος, και κατ’ επέκταση την πολιτική νομιμοποίηση στη διαμόρφωση του μεταπολιτευτικού πολιτικού συστήματος. Το πιο ενδιαφέρον σε αυτή την ιστορία είναι ότι και οι δύο πλευρές αποσιωπούσαν τις ίδιες πτυχές του Κινήματος. Ο δυτικός, βασιλικός και αντικομμουνιστικός προσανατολισμός ήταν στον πυρήνα του πολιτικού στίγματος της συνωμοσίας, αλλά αποσιωπούνταν στο σύνολό του και από τους δύο πόλους.

 

Σε επίπεδο μνήμης μεταπολιτευτικά θεωρείς ότι το Κίνημα του Ναυτικού λειτούργησε ή προβλήθηκε ως «το Πολυτεχνείο της Δεξιάς»; Εάν ναι, πότε και με ποιους τρόπους;

Από τους πρώτους μεταπολιτευτικούς μήνες, ο συντηρητικός χώρος επιχείρησε να προβάλλει το Κίνημα ως εκείνο το γεγονός που σήμανε την αρχή του τέλους της δικτατορίας. Οι κυβερνήσεις του Κωνσταντίνου Καραμανλή στη Μεταπολίτευση ανέθεσαν στους κινηματίες τον κομβικό ρόλο της προστασίας της μετάβασης στη δημοκρατία, ενώ μετά τις εκλογές της 17ης Νοεμβρίου 1974 ενέταξαν στο δυναμικό τους αξιωματικούς του Κινήματος, όπως ο Αλέξανδρος Παπαδόγγονας και ο Ιωάννης Σταθόπουλος. Ήταν μια μορφή νομιμοποίησης της αντιδικτατορικής τους δράσης. Μάλιστα, την άνοιξη του 1975 και 1976 διοργανώθηκαν εκδηλώσεις μνήμης στον Ναυτικό Όμιλο Ελλάδος στον Πειραιά, με συμμετοχή, μεταξύ άλλων, στελεχών της ηγεσίας των ενόπλων δυνάμεων και της κυβέρνησης. Παρά αυτά τα πρώτα βήματα, καταλυτικό ρόλο στην αποκρυστάλλωση του αφηγήματος έπαιξε η νίκη του ΠΑΣΟΚ στις εκλογές της 18ης Οκτωβρίου 1981 και η καθιέρωση του Πολυτεχνείου σε επίσημη επέτειο του κράτους. Η προβολή της φοιτητικής εξέγερσης ως εκείνου του γεγονότος που έριξε τη Χούντα, ακυρώνοντας τη συμβολή της Δεξιάς, σε συνδυασμό με την ευρύτερη πίεση που δεχόταν από το ΠΑΣΟΚ ο συντηρητικός χώρος, προκάλεσε την αντίδρασή του. Η προβολή του Κινήματος αυξήθηκε, και το αντιπαρέβαλλαν πλέον ευθέως πια στο Πολυτεχνείο. Το 1985 εκδόθηκε το πρώτο βιβλίο για το Κίνημα, ενώ για πρώτη φορά εκφράστηκε και το αίτημα για καθιέρωση επίσημης επετείου. Έκτοτε, το Κίνημα θα συνέχιζε να προβάλλεται με αυτόν τον τρόπο.

 

Πώς ερμηνεύεις το γεγονός ότι η καθιέρωση ετήσιας επίσημης εκδήλωσης μνήμης για το Κίνημα του Ναυτικού πραγματοποιήθηκε από την κυβέρνηση Σημίτη το 2000; Τι σήμαινε αφενός εκείνη η χρονική στιγμή και αφετέρου γιατί το έπραξε μια κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ και όχι, όπως ίσως θα ήταν περισσότερο αναμενόμενο, μια κυβέρνηση της ΝΔ;

Η δεκαετία του 1990 αποτελεί μια περίοδο μετάβασης από τη μεταψυχροπολεμική εποχή σε μια άλλη. Η πτώση της Σοβιετικής Ένωσης και των κομμουνιστικών καθεστώτων στην Ανατολική Ευρώπη έφεραν αλλαγές και στο ιδεολογικό πεδίο που δεν άφησαν την Ελλάδα ανεπηρέαστη. Η φιλελεύθερη δημοκρατία εμφανίστηκε ως νικήτρια του Ψυχρού Πολέμου και ταυτόχρονα ως το καλύτερο δυνατό καθεστώς, το οποίο έπρεπε πλέον να προστατευθεί, και όχι να αλλάξει. Σε αυτό το πλαίσιο το ΠΑΣΟΚ, που βίωσε τη δική του αλλαγή, δίνοντας βάση περισσότερο στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και αφήνοντας πίσω τις ιδέες της Αριστεράς της δεκαετίας του 1980, αναζητούσε ένα σύμβολο που θα αντικατόπτριζε την Ελλάδα της νέας εποχής, την ευρωπαϊκή Ελλάδα. Το σύμβολο αυτό το βρήκε στο Κίνημα και στο συντηρητικό αφήγημα που το ήθελε ως μια αντιδικτατορική προσπάθεια προσηλωμένη στη φιλελεύθερη δημοκρατία και την Ευρώπη. Τα μηνύματά του αναδείκνυαν τη σημασία της υπεύθυνης στάσης προς το κράτος και τους νόμους. Ήταν μηνύματα διαμετρικά αντίθετα προς το πρότυπο του αντιστασιακού πολίτη που μετέδιδε μέχρι τότε η επέτειος του Πολυτεχνείου, όπως είχε καθιερωθεί στις αρχές της δεκαετίας του 1980.

 

Σε ποιο σημείο συνάντησες τη μεγαλύτερη ιστοριογραφική πρόκληση ή αμφιβολία στη συγγραφή του βιβλίου; Υπήρξε ένα δίλημμα ερμηνείας;

Η μεγαλύτερη πρόκληση στη συγγραφή ήταν ταυτόχρονα και η πιο συναρπαστική. Ήταν όταν έπρεπε να ανασυνθέσω τα γεγονότα που οδήγησαν στο Κίνημα. Δηλαδή τις συνωμοτικές δραστηριότητες από το 1968 μέχρι και το 1971. Εξετάζοντας τις διαθέσιμες πηγές (αρχεία, μαρτυρίες, κ.α.) για το 1972-1973, αναδυόταν, με αμελητέες διαφορές, μια κοινή πορεία γεγονότων και η παρουσία συγκεκριμένων ατόμων σε συγκεκριμένους ρόλους. Για την προηγούμενη περίοδο, ωστόσο, κυριαρχούσε μια σύγχυση, ασάφεια και αλληλεπικαλύψεις. Πολλοί αξιωματικοί στις μαρτυρίες τους παρουσίαζαν γεγονότα του 1972-73 ως γεγονότα νεότερων ετών. Αυτή τη σύγχυση έπρεπε να τη διαλύσω. Μετά από ενδελεχή έρευνα και νέες συνεντεύξεις με στοχευμένες ερωτήσεις, κατάφερα να ανασυνθέσω την περίοδο, και να τεκμηριώσω τη σύνδεση του Κινήματος με την οργάνωση «Ελεύθεροι Έλληνες». Το μέρος του πρώτου κεφαλαίου στο βιβλίο που έχει τίτλο: Η εμπειρία των «Ελεύθερων Ελλήνων». Ήταν ημέρες, και κυρίως βράδια συναρπαστικά.

 

Στο βιβλίο σου υπάρχει μια «ιδιοτυπία», υπό την έννοια ότι εξετάζεις και τα καθαυτό γεγονότα του Κινήματος αλλά και την πορεία της συλλογικής του μνήμης μετά. Πόσο αυτές οι δύο διαστάσεις –τα γεγονότα και η μνήμη τους– λειτουργούν συμπληρωματικά ή αντιστικτικά;

Από πολύ νωρίς στην έρευνά μου έφτασα στο συμπέρασμα ότι τα γεγονότα και η μνήμη τους λειτουργούν συμπληρωματικά. Δεν θα μπορούσα να ακολουθήσω και να κατανοήσω τις διάφορες μεταβολές-μεταπλάσεις και χρήσεις της μνήμης του Κινήματος στις τρεις πρώτες δεκαετίες της Τρίτης Ελληνικής Δημοκρατίας, αν δεν είχα πρώτα εξετάσει τα ίδια τα γεγονότα και δώσει τη δική μου ερμηνεία τους.

Όρμος Fiumicino. Η ακταιωρός που θα μεταφέρει τους στασιαστές στην στεριά, πλέει προς το Ελληνικό Αντιτορπιλικό “Βέλος”. 25 Μαΐου 1973

Πιστεύεις ότι το Κίνημα του Ναυτικού αντιμετωπίστηκε περιφερειακά ή «δευτερευόντως» στην ιστοριογραφία της δικτατορίας και της Μεταπολίτευσης; Γιατί συνέβη αυτό;

Στα μεταπολιτευτικά χρόνια, ένα μόνιμο παράπονο των αξιωματικών που συμμετείχαν στο Κίνημα ήταν ότι το ελληνικό κράτος δεν έδινε τη δέουσα προσοχή στο Κίνημα, σε αντιπαραβολή με το Πολυτεχνείο. Ήταν ένα παράπονο εν μέρει αβάσιμο. Στον αντίποδα, θεωρούσαν ότι είχαν γραφτεί τα πάντα για τη ναυτική συνωμοσία, ενώ στην πραγματικότητα δεν υπήρχε μια ιστοριογραφική συμβολή με το Κίνημα στο επίκεντρο. Κατά την άποψή μου, η απουσία σχετικών μελετών οφείλεται και στην παραπάνω αντίληψη. Από πολύ νωρίς εμφανίστηκαν δημοσιεύματα στις εφημερίδες και τα περιοδικά, και στη συνέχεια βιβλία δημοσιογράφων και αξιωματικών με συμμετοχή στο Κίνημα του Ναυτικού και στο αντιδικτατορικό κίνημα στο Ναυτικό ευρύτερα, τα οποία έδιναν την εντύπωση ότι πράγματι είχαν γραφτεί τα πάντα, διώχνοντας κάθε ενδιαφέρον για έναν επίδοξο ερευνητή. Από την άλλη, η ιστορία του Κινήματος αποτελούσε για χρόνια μια συγγραφική ενασχόληση σχεδόν αποκλειστικά των αξιωματικών του Ναυτικού. Ήταν ενασχόληση ενός σχετικά κλειστού κύκλου που δύσκολα επέτρεπε την έρευνα από ανθρώπους εκτός της ναυτικής «οικογένειας». Και αυτό δεν αφορά μόνο την ιστορία του Κινήματος αλλά και άλλες περιόδους της ιστορίας του Ναυτικού. Ευτυχώς, τα τελευταία χρόνια αυτό φαίνεται να έχει αλλάξει.

 

Αν το ένα πεδίο στο οποίο εγγράφεται η δουλειά σου είναι η ιστορία του αντιδικτατορικού αγώνα, το άλλο είναι η ιστορία του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού. Πόσο και πώς νομίζεις ότι μας βοηθά το βιβλίο σου να ξανασκεφτούμε την ιστορία του Πολεμικού Ναυτικού στον 20ό αιώνα;

Λόγω της δικτατορίας, οι έρευνες εύλογα επικεντρώθηκαν στην ιστορία του Στρατού Ξηράς. Το Βασιλικό Ναυτικό, και ακόμα περισσότερο η Βασιλική Αεροπορία, δεν έτυχαν της ίδιας αντιμετώπισης λόγω του ότι δεν είχαν πρωταγωνιστικό ρόλο στο πραξικόπημα της 21ης Απριλίου, και γενικότερα δεν παρενέβαιναν στην πολιτική σκηνή της χώρας, όπως συχνά έκανε ο Στρατός. Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι δεν είχαν τον δικό τους πολιτικό ρόλο. Μέσα από την έρευνά μου για το Κίνημα του Ναυτικού επιχείρησα να αναδείξω ακριβώς τον ρόλο του Βασιλικού Ναυτικού στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, μέχρι τη Μεταπολίτευση αλλά και αργότερα. Και ο ρόλος αυτός δεν ήταν άλλος από την εγγύηση της αμυντικής και κατ’ επέκταση πολιτικής, οικονομικής και κοινωνικής σύνδεσης της Ελλάδας με τη Δύση, κάτι που στο ψυχροπολεμικό πλαίσιο μπορούσε να γίνει μόνο μέσω θαλάσσης (οι αερομεταφορές είχαν περιορισμούς). Η δικτατορία ενεργοποίησε ουσιαστικά το Ναυτικό να δράσει σύμφωνα με τον ρόλο του, αφού η παρουσία της έθετε σε κίνδυνο αυτή τη σύνδεση με τη Δύση. Ο Στόλος ήταν ίσως ο πιο δυτικός κλάδος των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων. Ήταν φορέας και προβολέας των δυτικών, αστικών τρόπων ζωής.

 

Ως νέος ιστορικός του αντιδικτατορικού αγώνα, πώς βλέπεις, κρίνεις και αποτιμάς τις ερευνητικές προσπάθειες των τελευταίων ετών γύρω από το συγκεκριμένο πεδίο. Με άλλα λόγια, τι θεωρείς ότι ξέρουμε καλά και τι μένει ακόμα να ερευνηθεί γύρω από την ιστορία της αντιδικτατορικής αντίστασης;

Από το 2010 και μετά, λόγω και των συνεπειών της οικονομικής κρίσης, η ελληνική ιστοριογραφία έδωσε μεγαλύτερη έμφαση στη μελέτη του αντιδικτατορικού κινήματος, που αποτελεί πυρηνικό μέρος της προϊστορίας της Μεταπολίτευσης και της Τρίτης Ελληνικής Δημοκρατίας. Έτσι, τα τελευταία χρόνια έχουν αυξηθεί οι σχετικές μελέτες, εμπλουτίζοντας τις γνώσεις μας. Η λιγότερο μελετημένη πτυχή του θεωρώ ότι παραμένει αυτό που ονομάζουμε ως ο συντηρητικός αντιδικτατορικός χώρος. Λόγω των ιδιαιτεροτήτων του, θεωρώ ότι η έρευνά του αποτελεί πρόκληση, θα μας βοηθήσει να προσεγγίσουμε εκ νέου το αντιδικτατορικό κίνημα στο σύνολό του. Επίσης, η έρευνα του τρόπου που το ίδιο το δικτατορικό καθεστώς ερμήνευε και αντιμετώπιζε το αντιδικτατορικό κίνημα  μέσα και από τις δυνάμεις ασφαλείας παραμένει μια πτυχή εν πολλοίς ανεξερεύνητη.

 

[Τη συνέντευξη πήραν ο Δημήτρις Γαρρής και ο Βαγγέλης Ζιώγας]

 

*Ο Κωνσταντίνος Γ. Στράτος γεννήθηκε στα Χανιά το 1991. Είναι πτυχιούχος του Τμήματος Ιστορίας του Πανεπιστημίου της Μπολόνιας (UNIBO) και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στη Σύγχρονη Ιστορία από το ίδιο τμήμα. Το 2022 υποστήριξε τη διδακτορική του διατριβή στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ και σήμερα είναι μεταδιδακτορικός ερευνητής στο ίδιο τμήμα. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα αφορούν την ιστορία του μεταπολεμικού ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού, της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών, της Τρίτης Ελληνικής Δημοκρατίας των δεκαετιών του 1970 και 1980.

 

**Την Τρίτη 27 Μαΐου 2025 στις 19.00, στο βιβλιοπωλείο των εκδόσεων Θεμέλιο στην οδό Σόλωνος στο κέντρο της Αθήνας, θα πραγματοποιηθεί εκδήλωση-συζήτηση σχετικά με το βιβλίο του Κωνσταντίνου Γ. Στράτου. Παρακάτω η πρόσκληση της εκδήλωσης.