Ευχαριστώ πολύ για την πρόσκληση. Πιστεύω ότι η πρωτοβουλία του Ιστορικού Αρχείου του ΕΚΠΑ να αποτελέσει κόμβο διάσωσης και διάδοσης της αντιδικτατορικής μνήμης θα αποδειχθεί ανεκτίμητη.

Το 1970, ενώ ο Γιάννης Μαρκόπουλος προετοίμαζε την έκδοση του Χρονικού, ενός μουσικού ιστορήματος σε στίχους του Κώστα Γεωργουσόπουλου (Κ. Χ. Μύρη), αναζητούσε ένα χώρο για να το παρουσιάσει με έναν τρόπο διαφορετικό από τα μέχρι τότε συνήθη προγράμματα των μπουάτ, με τη μορφή μιας παράστασης με αρχή, μέση και τέλος.

Το Χρονικό είχε τη μορφή ενός κύκλου, μιας ομάδας τραγουδιών με ένα κεντρικό νόημα που συνέδεε μεταξύ τους τα τραγούδια, δομημένο πάνω σε δύο τραγουδιστικούς άξονες. «Ο ένας με τη μορφή της νεο-μπαλάντας που θα αντιπροσώπευε το μουσικό ήθος των μεγαλουπόλεων και θα ερμήνευε η Μαρία Δημητριάδη, και ο άλλος –που αναζητούσε τραγουδιστή– με τη πολυμορφία που είχαν τροφοδοτήσει στο μυαλό και στηn ψυχή μου τα βιώματά από τον “τρόπο ζωής” της περιφέρειας» (ΓΜ) και θα το τραγουδούσε ο Νίκος Ξυλούρης. Ήταν, επίσης, το πρώτο έργο του που σηματοδότησε την «Επιστροφή στις ρίζες», το μουσικό κίνημα, για το οποίο μιλούσε ο συνθέτης από το 1969 και η ουσία του συμπυκνωνόταν στο: «Σχεδιασμός του μέλλοντος με άφθαρτα στοιχεία από τη ζωντανή μας παράδοση, σε συνδυασμό με σύγχρονες επιλεγμένες πληροφορίες τέχνης». Για εξώφυλλο του δίσκου, επέλεξε το έργο του Δημήτρη Μυταρά Διαδήλωση.

Την ίδια περίοδο ο ιδιοκτήτης της Λήδρας Κώστας Μανιουδάκης ήταν κι αυτός σε αναζήτηση. Ήταν φίλοι με τον Μαρκόπουλο και συμφώνησαν να συν-δημιουργήσουν ένα χώρο που θα άλλαζε τα μουσικά και παραστασιολογικά δεδομένα των μπουάτ. Έτσι προέκυψε το Στούντιο Λήδρα.

Η όλη διαδικασία έκδοσης της άδειας λειτουργίας της ως μπουάτ Β΄ κατηγορίας διήρκεσε 3 μήνες και 9 ημέρες. Εκδόθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 1970. Εννέα μέρες νωρίτερα, στις 19.12.1970, κυκλοφόρησε το Χρονικό. Η άδεια όριζε, μεταξύ άλλων:

• μέγιστος αριθμός θαμώνων 120 άτομα,
• «να τηρείται άπλετος φωτισμός εις παν σημείον της αιθούσης ώστε να είναι δυνατή η ανάγνωσις παντός εντύπου», και
• «άπαν το προσωπικόν, υπηρετικόν και καλλιτεχνικόν, να εφοδιασθεί δι’ αδείας εργασίας εκ της Υποδ/νσεως Γεν. Ασφαλείας».

Με βάση την αντίληψη της μουσικής παράστασης που είχε στο μυαλό του ο Μαρκόπουλος, διαμορφώθηκε και ο χώρος. Η τοποθέτηση του πάλκου έγινε με τέτοιο τρόπο ώστε η όλη παράσταση να παραπέμπει σε στοιχεία από την αρχαία τραγωδία: «με δεξιό χορό, αριστερό χορό, στη μέση ο προεξάρχοντας, ο κορυφαίος, οι τραγουδιστές, οι μουσικοί, όλοι», έτσι ώστε να εξασφαλίζεται «μια ενότητα, την οποία την παρακολουθούσες μέχρι το τέλος πίνοντας ένα ποτό». 

Δεξιά και αριστερά του χώρου τοποθετήθηκαν σκηνικά. Τα παρασκήνια και το μπαρ ήταν στο υπόγειο όπου, μετά το τέλος των προγραμμάτων, γίνονταν συζητήσεις μέχρι πρωίας. Εκεί υπήρχε και μια «πόρτα ασφαλείας» και πίσω της μια σκάλα στερεωμένη στον τοίχο, από την οποία μπορούσε να διαφύγει κανείς στα διπλανά οικόπεδα, σε περίπτωση αστυνομικής εφόδου. Σύμφωνα με μεταγενέστερη μαρτυρία του Κώστα Μανιουδάκη, χρησιμοποιήθηκε και από τον ίδιο και από τον Μαρκόπουλο και από τον Ξυλούρη. 

Στο Στούντιο Λήδρα δίνονταν καθημερινά δύο παραστάσεις, όπως στα θέατρα, απογευματινή – βραδινή παράσταση, και το Σάββατο τρεις, μία επιπλέον μετά τα μεσάνυχτα. Πάντα υπήρχαν ουρές, ενώ πολλές φορές στη διάρκεια της εναλλαγής του κοινού από τη μια παράσταση στην επόμενη, το στριμωξίδι ήταν τέτοιο που, σύμφωνα με τον Κώστα Μανιουδάκη, άφηνε πάντα το αποτύπωμά του στο πεζοδρόμιο της οδού Κέρκωπος, με κάθε είδους απολεσθέντα αντικείμενα. Συχνά δε, μετά το τέλος των βραδινών παραστάσεων, η πάντα υποβόσκουσα διάθεση για διαδήλωση εκδηλωνόταν με αυθόρμητες μικροπορείες στα στενά της Πλάκας μέχρι τα όρια της πλατείας Συντάγματος.

Από την πρεμιέρα κιόλας της πρώτης περιόδου (5 Μαΐου 1971), η υποδοχή του προγράμματος υπήρξε ενθουσιώδης. Η σύνδεση του μουσικού έργου του Μαρκόπουλου με το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα υπήρξε άμεση, σαν έτοιμη από καιρό, και το Στούντιο Λήδρα έγινε ένας χώρος που εξέπεμπε μηνύματα ελευθερίας, μια νησίδα μουσικής και πνευματικής αντίστασης. Η Ελληνοευρωπαϊκή Κίνηση Νέων, της οποίας ο Μαρκόπουλος ήταν μέλος από 29 Σεπτεμβρίου 1970 και μέχρι τη διάλυσή της στις 22 Μαΐου 1972, και οι εθνοτοπικοί σπουδαστικοί σύλλογοι οργάνωναν εκεί παραστάσεις.

Κάθε βράδυ, στο άκουσμα κάθε στίχου που μπορούσε να προσληφθεί ως αντιδικτατορικό μήνυμα ο χώρος σείονταν από χειροκροτήματα. Και βέβαια ο μεγάλος χαλασμός γίνονταν πάντα όταν ερχόταν η ώρα του Πότε θα κάνει ξαστεριά, που με την εμβατηριακή ενορχήστρωση του Μαρκόπουλου και την εξεγερτική ερμηνεία του Νίκου Ξυλούρη αναδείχτηκε σε θούριο του αντιδικτατορικού αγώνα.

Ο συνεχής κρυφός και φανερός πόλεμος από την Εθνική Ασφάλειας και ΓΔΕΑ (την τότε ΚΥΠ), με εμπροσθοφυλακή το Β´ Αστυνομικό Τμήμα (Ακροπόλεως), υπήρξε ευθέως ανάλογος με την επιτυχία των παραστάσεων και τη σύνδεση πολλών τραγουδιών του Μαρκόπουλου με το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα, αλλά και τον απόηχό τους στο εξωτερικό, με τα δημοσιεύματα αντιστασιακών εφημερίδων και ξένων όπως ο Observer και οι Times της Νέας Υόρκης.

     Ενδεικτικά:

• «Διακριτικές» συστηματικές παρακολουθήσεις ασφαλιτών με πολιτικά που παρίσταναν τους πελάτες.
• Ασφαλίτες με πολιτικά και αστυφύλακες με στολή, που, εν είδει περιπολίας επιτηρούσαν επιδεικτικά, έλεγχαν ταυτότητες και κατέγραφαν ονόματα.
• Συνεχείς κλήσεις με επινοημένες ή ασήμαντες αφορμές των Μαρκόπουλου και Μανιουδάκη στο Β΄ Αστυνομικό Τμήμα. «Την ώρα που έκανα πρόγραμμα ερχόταν [και] με ειδοποιούσανε ότι έπρεπε να πάω στην αστυνομία», καταθέτει ο Γιάννης Μαρκόπουλος. Όπως επίσης και ότι καλούσαν τον Μανιουδάκη για συστάσεις που κρατούσαν για ώρες και σε μια τουλάχιστον περίπτωση η κλήση μετατράπηκε σε κράτηση δύο ημερών.
• Εισβολές και διακοπή του προγράμματος. «Επανειλημμένως, κάθε τόσο, μπαίνανε μέσα οι αστυνομικοί και πιάνανε τους φοιτητές. Αναγκαζόμουνα κι εγώ και ο Μανιουδάκης να είμαστε μπροστά να μην αφήσουμε τους αστυνομικούς» (ΓΜ).
• Και, τέλος, αφαίρεση της άδειας.

Από τις 5 Μαΐου 1971 που δόθηκε η πρώτη παράσταση μέχρι τις 15 Μαΐου 1974 που δόθηκε η τελευταία, στη Λήδρα παίχτηκαν τα ακόλουθα έργα του Γιάννη Μαρκόπουλου: Ήλιος ο πρώτος, Χρονικό, Ριζίτικα, Θητεία, Διάλειμμα, Ιθαγένεια, Τα Τραγούδια του νέου πατέρα, Στράτης ο Θαλασσινός, Μετανάστες, Θεσσαλικός Κύκλος, καθώς και άλλα ανεξάρτητα τραγούδια.

Σε στίχους των: Οδυσσέα Ελύτη, Κώστα Γεωργουσόπολου (Κ. Χ. Μύρη), Μάνου Ελευθερίου, Γιώργου Σεφέρη, Μιχάλη Κατσαρού, Γιώργου Σκούρτη, Μήτσου Κασόλα, Γιώργου Χρονά και Κώστα Βίρβου.

Σε ερμηνείες των: Νίκου Ξυλούρη, Μέμης Σπυράτου, Δάφνης Ζούνη, Σταύρου Πασπαράκη, Θέμη Ανδρεάδη, Λίλης Χριστοδούλου, Λάκη Χαλκιά, Χαράλαμπου Γαργανουράκη, Χρήστου Λεττονού, Τάνιας Τσανακλίδου.

Κάθε πρόγραμμα περιλάμβανε εμβόλιμα σχόλια και θεατρικά δρώμενα με ηθοποιούς όπως τον Ντίνο Λύρς. 

Παράλληλα, διαρκής ήταν ο κλεφτοπόλεμος με τη λογοκρισία, που στην περίπτωση του Μαρκόπουλου δύο φορές τουλάχιστον έφτασε σε δημόσια, μετωπική σύγκρουση και τελικά στην απαγόρευση της μετάδοσης των τραγουδιών του από το ραδιόφωνο και την τηλεόραση.

Οι παραστάσεις στη Λήδρα δεν έμεναν μόνο στα λίγα τετραγωνικά της. Μετά το τέλος κάθε σεζόν, το πρόγραμμά της παρουσιαζόταν σε συναυλίες, που όλες τους έπαιρναν αντιδικτατορικό χαρακτήρα. Ενδεικτικά αναφέρουμε:

• τις συναυλίες στις 2 και 3 Σεπτεμβρίου 1971 στο Ηράκλειο Κρήτης, όπου παρουσιάστηκαν σε παγκόσμια πρώτη τα Ριζίτικα,
• τη συναυλία στις 6 Μαρτίου 1972 στο θέατρο Διονύσια (σημερινό Χορν), με πάνω από 600 άτομα (η Ασφάλεια τα υπολόγισε σε 40, με το θέατρο να διαθέτει 391 θέσεις,
• τη μεγάλη συναυλία στις 15 Μαΐου 1972 στο γήπεδο Σπόρτινγκ που οργάνωσε η Φοιτητική Ένωση Κρητών. Το γήπεδο γέμισε ασφυκτικά από 3.500 άτομα. Η αστυνομία το είχε περικυκλώσει από νωρίς. Μετά το τέλος, ξεσπά διαδήλωση στην Πατησίων. Συλλαμβάνονται 8 διαδηλωτές που αργότερα αφήνονται ελεύθεροι. Όπως επισημαίνει ο Λεωνίδας Καλλιβρετάκης σε σχετικό ιστορικό του σημείωμα, «επρόκειτο για τη μεγαλύτερη σε όγκο, μέχρι τη στιγμή εκείνη, εκδήλωση στους δρόμους της Αθήνας επί δικτατορίας και θεωρήθηκε ορόσημο στην πορεία ανάπτυξης του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος».
• τη συναυλία στις 19 Φεβρουαρίου 1973 (προπαραμονή της κατάληψης της Νομικής) στο θέατρο Κοποπούλη-Ρεξ, μετά την οποία ακολούθησε διαδήλωση. Μετά το τέλος της, ο συνθέτης σε συνέντευξή του που δημοσιεύτηκε την ημέρα της κατάληψης της Νομικής δήλωσε: «Χθες τελειώσαμε. Σήμερα αρχίζουμε». Την ίδια μέρα το πρωί είχε προηγηθεί συγκέντρωση 1.500 περίπου φοιτητών από όλες τις σχολές στο προαύλιο του Πολυτεχνείου.

   

  

Στις 2 τα ξημερώματα της 16 του Νοέμβρη ο Γιάννης Μαρκόπουλος με συνεργάτες του από τη Λήδρα μπήκαν στο Πολυτεχνείο. Μαζί με άλλους καλλιτέχνες που βρέθηκαν εκεί δήλωσαν στους φοιτητές ότι εκείνη τη μέρα δεν θα λειτουργούσαν τα θέατρα και τα κέντρα τους σε ένδειξη συμπαράστασης. Έπαιξε πιάνο και τραγούδησε, ανάμεσα σε άλλα, «Το μπήκαν στην πόλη οι οχτροί» σε στίχους Γιώργου Σκούρτη και το «Παπαντόπ, Ντοπ, Ντοπ», που σατίριζε τον δικτάτορα, σε στίχους Μήτσου Κασόλα, τραγούδι που εντάχθηκε σε ζωντανή εκτέλεση από τον συνθέτη και στο δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ του Ζιλ Ντασέν Δοκιμή (Ιανουάριος 1974). Από αυτό θυμίζω το δίστιχο-κλειδί:  

Κι εκείνος κι εκείνος κι εκείνος
που σωπαίνει θα χαθεί, θα χαθεί…

Ο αστυνομικός φάκελος του Γιάννη Μαρκόπουλου

Στις 17 Ιουνίου 1971, στην αντιστασιακή εφημερίδα Ελεύθερη Ελλάδα, που εκδιδόταν στη Ρώμη, δημοσιεύτηκαν δύο σύντομες ειδήσεις.

Η πρώτη είχε τίτλο «Έργα του Μαρκόπουλου στην Πλάκα»:

   «Οι αστραπές που σχίζουν το φασιστικό σκοτάδι όλο και πληθαίνουν. Μια σημαντική δουλειά ― και ίσως από τις τολμηρότερες που έγιναν μέχρι σήμερα φανερά ― είναι η παρουσίαση έργων του συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλου στη «μπουάτ» Λήδρα, στην Πλάκα. Ο Κρητικός λυράρης και τραγουδιστής Νίκος Ξυλούρης, τρεις νέες τραγουδίστριες και ο Σ. Πασπαράκης ερμηνεύουν το “Χρονικό”, τραγούδια από τη “Θητεία” και πέντε κρητικά “Ριζίτικα” τραγούδια, διασκευασμένα από τον συνθέτη. Κορυφαία στιγμή, το γνωστό ριζίτικο “Πότε θα κάνει ξαστεριά” με το οποίο τελειώνει η βραδιά. Όλοι οι θεατές το τραγουδάνε όρθιοι μαζί με τον Ξυλούρη. Η “Ξαστεριά” είχε γίνει το θούριο των μεγάλων λαϊκών κινητοποιήσεων μετά το βασιλικό πραξικόπημα το καλοκαίρι του 1965. Κατά την εκτέλεση των έργων του Μαρκόπουλου παρεμβάλλονται σκετς με τα οποία σατιρίζεται η χουντική επικαιρότης».

Η δεύτερη είχε τίτλο: «Θα απαγορευτεί η ‘’Ξαστεριά;”»

«”Ξαστεριάς”» συνέχεια: Κατά απολύτως εξακριβωμένες πληροφορίες η Προεδρία, με έγγραφη διαταγή της, απαγόρευσε σε γνωστή εταιρία την έκδοση του ένδοξου πολεμικού θούριου της Κρήτης σε δίσκο. Ακολούθησαν παρασκηνιακές ενέργειες κατά τις οποίες αρμόδιοι και αναρμόδιοι διχάστηκαν. Στο μεταξύ η πληροφορία διέρρευσε με αποτέλεσμα να προκαλέσει την οργή των Κρητικών. Τελικά η εταιρία ειδοποιήθηκε τηλεφωνικώς να προχωρήσει στην έκδοση του δίσκου πλην όμως η τελευταία ζήτησε να της γνωστοποιηθεί εγγράφως η άρση της απαγορεύσεως. Μέχρι την ώρα που σας γράφω η προεδρία δεν απάντησε».

Το δημοσίευμα ήταν αφορμή για να ανοιχτεί και επίσημα από την Ασφάλεια ατομικός φάκελος συστηματικής παρακολούθησης της καλλιτεχνικής και προσωπικής ζωή του Γιάννη Μαρκόπουλου και των συνεργατών του.

Ο φάκελος που παραδόθηκε αργότερα στην οικογένειά του περιλαμβάνει 124 αριθμημένες σελίδες. Το πρώτο έγγραφο είναι ένα πρόχειρο χειρόγραφο σημείωμα με τα βασικά στοιχεία του και την ημερομηνία έκδοσης της ταυτότητάς του (14.11.1967). Από τα 108 έγγραφα τα 59 είναι χαρακτηρισμένα ως Απόρρητα, τα 2 ως Άκρως Απόρρητα, τα 46 ως Αδιαβάθμητα (από τα οποία τα 17 είναι αποκόμματα εφημερίδων και το 1 Δελτίο Πληροφοριών) και 1 Εμπιστευτικό. Ας σημειωθεί ότι τροφοδοτούνταν μέχρι τις 3 Σεπτεμβρίου 1980.

Μνήμη ατίθαση

Ο Γιάννης Μαρκόπουλος συνέχισε να εμπνέεται από τους αγώνες του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος και μετά την πτώση της δικτατορίας. Το 1996 συνέθεσε το έργο Μνήμη Ατίθαση, συμφωνικές εικόνες, για τενόρο, μικτή χορωδία και συμφωνική ορχήστρα, σε λιμπρέτο εμπνευσμένο από συνθήματα της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Το έργο, διάρκειας 24 λεπτών, ήταν παραγγελία του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Παρουσιάστηκε σε πρώτη και μοναδική εκτέλεση στο θέατρο Παλλάς το Νοέμβριο του 1996, με την Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα και τη μικτή χορωδία της ΕΡΤ, με ερμηνευτή τον τενόρο Μάριο Φραγκούλη, και διεύθυνση του συνθέτη. Με την άδεια της οικογένειας του συνθέτη, παραθέτουμε το λιμπρέτο.

                            Μνήμη ατίθαση

Δόξα δόξα δόξα στο Πολυτεχνείο

Μνήμη ατίθαση, Μνήμη ατίθαση, Μνήμη ατίθαση

Ψωμί παιδεία ελευθερία

Ζει το Πολυτεχνείο

Είναι μνημείο λευτεριάς

Το Πολυτεχνείο ζει, το Πολυτεχνείο ζει

Είναι μνημείο λευτεριάς.

Εδώ Πολυτεχνείο, Εδώ Πολυτεχνείο

Ψωμί παιδεία ελευθερία

Εδώ Πολυτεχνείο

Σας μιλάει ο σταθμός των ελεύθερων αγωνιζόμενων φοιτητών

Εδώ Πολυτεχνείο

Σας μιλάει ο σταθμός των ελεύθερων αγωνιζομένων Ελλήνων

Η ελευθερία μέσα στη παιδεία.

Μνήμη των Ελλήνων το Πολυτεχνείο

Η ελευθερία μέσα στη παιδεία.

Γνώση και ειρήνη μέσα στη παιδεία

Μνήμη των Ελλήνων το Πολυτεχνείο

Γνώση και ειρήνη μέσα στην παιδεία

Υπέροχα παιδιά του Πολυτεχνείου που είχατε το θάρρος να μιλήσετε

Που είχατε το στόχο να επιμένετε διακηρύσσοντας ψωμί, παιδεία, ελευθερία.

Αξέχαστα παιδιά του Πολυτεχνείου

Που έχετε μείνει για πάντα μέσα σε κάθε νεανική καρδιά

Τιμή και δόξα σε σας αιώνια

Υπέροχα παιδιά, που δώσατε το αίμα σας για μας.

Ελευθερία, δόξα, δόξα, δόξα στο Πολυτεχνείο

Στο Πολυτεχνείο δόξα

Μνήμη ατίθαση

Εδώ Πολυτεχνείο, Εδώ Πολυτεχνείο

Ψωμί παιδεία ελευθερία

Σας μιλάει ο σταθμός των ελεύθερων αγωνιζόμενων φοιτητών

Σας μιλάει ο σταθμός των ελεύθερων αγωνιζομένων Ελλήνων

Εδώ Πολυτεχνείο, Εδώ Πολυτεχνείο, Εδώ Πολυτεχνείο.

Σημείωση: Τα παραπάνω είναι επιλογή από το υπό συγγραφή βιβλίο με τίτλο εργασίας Γιάννης Μαρκόπουλος, Στο βλέφαρο του κεραυνού, Δημιουργία και αντίσταση στα χρόνια της δικτατορίας 1967-1974.

*Οι φωτογραφίες προέρχονται από το αρχείο Γιάννη Μαρκόπουλου