Διάλογος
Στην παρούσα ενότητα φιλοξενούνται πρωτότυπα ενυπόγραφα κείμενα, που αφορούν στον αντιδικτατορικό αγώνα (1967 – 1974), τον τρόπο πρόσληψής του από τις / τους συμμετέχουσες / συμμετέχοντες σε αυτόν, τη σύνδεσή του με τις μέρες μας αλλά και τον τρόπο μνημόνευσής του. Στόχος είναι η ανάπτυξη ενός πολυφωνικού διαλόγου και η ανταλλαγή ιδεών, που δεν θα περιορίζεται μόνο στις θέσεις όσων συμμετείχαν στον αντιδικτατορικό αγώνα αλλά και όσων ερευνητριών / ερευνητών ασχολούνται με το φαινόμενο και την εποχή. Θα ήταν σημαντικό οι απόψεις που μας στέλνονται να μην υπερβαίνουν το όριο των τετρακοσίων λέξεων ώστε να αναρτούμε όσο το δυνατόν περισσότερες.
Η πτώση της δικτατορίας των συνταγματαρχών και η αποκατάσταση της Δημοκρατίας τον Ιούλιο του 1974 υπήρξαν η κορύφωση μιας σύνθετης και σταδιακής αποσάθρωσης του χούντας. Στην πορεία αυτή, η αποτυχημένη γενική επιστράτευση του Ιουλίου του 1974 αποτέλεσε μία από τις πιο κρίσιμες στιγμές, καθώς αποκάλυψε με δραματικό τρόπο την οργανωτική ανεπάρκεια και την αποσύνθεση του καθεστώτος. Με αφορμή, λοιπόν, τη σημερινή επέτειο αποκατάστασης της Δημοκρατίας, δημοσιεύουμε ένα αφιέρωμα αποτελούμενο από τέσσερα διαφορετικά κείμενα που προσεγγίζουν την επιστράτευση του 1974 μέσα από συμπληρωματικές οπτικές.
Η Μαριάννα Τζιαντζή ανήκει σε εκείνη τη γενιά που βίωσε τον αντιδικτατορικό αγώνα όχι μόνο ως πολιτικό γεγονός, αλλά και ως εμπειρία ζωής, η οποία συνέχισε να αναστοχάζεται κριτικά στις δεκαετίες που ακολούθησαν. Δημοσιογράφος και συγγραφέας, με μακρά παρουσία στον ελληνικό Τύπο, κινήθηκε συστηματικά ανάμεσα στη λογοτεχνία και το άρθρο γνώμης, καλλιεργώντας ένα υβριδικό είδος γραφής όπου η μνήμη, η επικαιρότητα και η ιστορική επίγνωση συνδιαλέγονται. Το πρόσφατο βιβλίο της Ιστορίες του Νοέμβρη (εκδ. Καστανιώτη) συγκεντρώνει λογοτεχνικά κείμενα και άρθρα που γράφτηκαν από τη δεκαετία του 1980 έως σήμερα, φωτίζοντας το Πολυτεχνείο όχι ως παγιωμένο σύμβολο, αλλά ως πεδίο διαρκούς νοηματοδότησης. Η παρούσα συνέντευξη επιχειρεί να ανιχνεύσει αυτόν τον μακρόχρονο στοχασμό, τη σχέση παρόντος και μνήμης, καθώς και τον ρόλο της γραφής στη διατήρηση ενός ζωντανού, κριτικού βλέμματος απέναντι στην ιστορία.
Με μεγάλη χαρά και τιμή συζητήσαμε για την εξέγερση του Πολυτεχνείου, τις μνήμες και τα βιώματα από το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα με τρεις σημαντικούς ανθρώπους που το έζησαν από πρώτο χέρι και το συνδιαμόρφωσαν. Ο κύριος Ολύμπιος Δαφέρμος, φοιτητής των Μηχανολόγων Μηχανικών του ΕΜΠ, η κυρία Ζέλα Φυκούρα, φοιτήτρια στο Οικονομικό Τμήμα της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ και ο κύριος Δημήτρης Χατζησωκράτης, φοιτητής στους Πολιτικούς Μηχανικούς του ΕΜΠ κατά τη διάρκεια της χούντας, συζήτησαν μαζί μας, με ζέση και ζωντάνια, γύρω από μια σειρά ζητήματα της εξεγερσιακής νεότητάς του, η οποία σημαδεύτηκε από την αντιδικτατορική αντίσταση.
Η αντιδικτατορική δράση των Ελλήνων του εξωτερικού αποτέλεσε ένα δυναμικό και πολυδιάστατο κομμάτι του αγώνα απέναντι στη χούντα. Από φοιτητικές οργανώσεις και συλλόγους της ομογένειας μέχρι καμπάνιες ενημέρωσης, διαδηλώσεις και παρεμβάσεις σε διεθνείς φορείς, οι κοινότητες σε Ευρώπη, Αμερική και Αυστραλία προσπάθησαν με κάθε διαθέσιμο μέσο να ασκήσουν πίεση στο καθεστώς
Πενήντα δύο χρόνια μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου, η συζήτηση γύρω από τα γεγονότα του Νοεμβρίου 1973 παραμένει ανοιχτή τόσο στο επίπεδο της ιστορικής έρευνας όσο και της συλλογικής μνήμης. Σε αυτό το πλαίσιο, έχουμε σήμερα τη χαρά να φιλοξενούμε στον κόμβο μας τον Ιερώνυμο Λύκαρη, με σκοπό να μιλήσουμε για το βιβλίο του Πολυτεχνείο 1973 – Το αίμα το αδικαίωτο ποτέ δεν ησυχάζει (Καστανιώτης 2023).
Αφορμή για τις Ιστορίες του Νοέμβρη δεν ήταν μόνο η εξέγερση του Πολυτεχνείου αλλά και ο απόηχός της στα χρόνια που ακολούθησαν. Το σήμερα και όχι απλώς η αναπόληση των ένδοξων καιρών ορίζει και μεταβάλλει τον τρόπο που βλέπουμε το χθες. Αλλάζει ο κόσμος μας, αλλάζει και το βλέμμα μας. Κάτι από όσα έζησα, είτε από πρώτο είτε από δεύτερο χέρι, κάποια παιχνίδια της φαντασίας, κάτι από όσα συλλογίστηκα, κάτι από όσα συνέβησαν ή θα μπορούσαν να συμβούν αποτυπώνεται εδώ. Και ένας από τους λόγους που σήμερα συγκέντρωσα παλιές και νεότερες ιστορίες του Νοέμβρη, είναι επειδή θέλησα να δώσω φωνή και σ’ εκείνους που δεν μίλησαν, που έφυγαν νέοι, όμως θα υπάρχουνε πάντα «και την ωραία νιότη τους θα ζηλεύει η ιστορία».
Το πρωί της 13ης Αυγούστου 1968, κατά το δεύτερο καλοκαίρι της δικτατορίας, στο 31ο χιλιόμετρο της Αθηνών-Σουνίου εξερράγη βόμβα, που ανατίναξε τμήμα του δρόμου, ελάχιστα δευτερόλεπτα αφότου πέρασε από εκεί το αυτοκίνητο του δικτάτορα Παπαδόπουλου, εκτελώντας το καθημερινό δρομολόγιο από τη βίλα του στο Λαγονήσι προς το κέντρο της Αθήνας. Ο δράστης της απόπειρας συνελήφθη αμέσως. Ήταν ο Αλέκος Παναγούλης, ο μόνος που στα εφτάμισι χρόνια της χούντας επιχείρησε να σκοτώσει τον δικτάτορα, ο γενναιότερος αντιστασιακός.
Στις 17 Ιουλίου 2025, ο σημαντικός δημοσιογράφος και συγγραφέας Μηνάς Παπάζογλου έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία 90 ετών. Ως ένδειξη σεβασμού, ο κόμβος μας πραγματοποίει μία μικρή ανασκόπηση της συμβολής του στην αντίσταση κατά της χούντας.
Μια συνέντευξη με τον ιστορικό Κωνσταντίνο Γ. Στράτο για το Κίνημα του Ναυτικού, τους πρωταγωνιστές του, τα γεγονότα και τη μεταπολιτευτική πορεία της μνήμης τους.
Με μεγάλη μας χαρά, η εβδομαδιαία εφημερίδα Εποχή, δημοσίευσε στο φύλλο της 18-19 Απριλίου ειδικό αφιέρωμα για την εκδήλωση του κόμβου μας “Από τις μπουάτ στην ταράτσα της Νομικής: Μουσική και αντιδικτατορικό κίνημα”.
Με αφορμή την πρόσφατη «μαύρη επέτειο» του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου 1967, δημοσιεύουμε σήμερα το δεύτερο μέρος του αφιερώματος στην «πρώτη ζωή» της οργάνωσης ΠΑΟΣ «Ρήγας Φεραίος», κατά την περίοδο 1967-1971.
Με αφορμή την επικείμενη «μαύρη επέτειο» του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου 1967, εγκαινιάζουμε σήμερα μια σειρά αφιερωμάτων με θέμα τις παράνομες αντιδικτατορικές οργανώσεις. Η αρχή γίνεται με το πρώτο μέρος ενός αφιερώματος που επικεντρώνεται στην «πρώτη ζωή» της οργάνωσης ΠΑΟΣ «Ρήγας Φεραίος», κατά την περίοδο 1967-1971.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα «δίκης-παρωδίας» την περίοδο της στρατιωτικής δικτατορίας είναι η δίκη της «Δημοκρατικής Άμυνας». Η «Δημοκρατική Άμυνα» ήταν μία από τις πρώτες αντιστασιακές οργανώσεις που συγκροτήθηκαν μετά την επιβολή της δικτατορίας την 21η Απριλίου 1967 και αποτελούνταν από μετριοπαθείς προοδευτικούς διανοούμενους
Το 1970, ενώ ο Γιάννης Μαρκόπουλος προετοίμαζε την έκδοση του Χρονικού, ενός μουσικού ιστορήματος σε στίχους του Κώστα Γεωργουσόπουλου (Κ. Χ. Μύρη), αναζητούσε ένα χώρο για να το παρουσιάσει με έναν τρόπο διαφορετικό από τα μέχρι τότε συνήθη προγράμματα των μπουάτ, με τη μορφή μιας παράστασης με αρχή, μέση και τέλος.
Το Χρονικό είχε τη μορφή ενός κύκλου, μιας ομάδας τραγουδιών με ένα κεντρικό νόημα που συνέδεε μεταξύ τους τα τραγούδια, δομημένο πάνω σε δύο τραγουδιστικούς άξονες.
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες στιγμές της πρόσφατης επετείου του Πολυτεχνείου ήταν η προβολή της ταινίας «Εμείς, όχι Εγώ» από τη συχνότητα της ΕΡΤ. Σ’ αυτήν, αφανείς ως τώρα συμμετέχοντες και συμμετέχουσες στην εξέγερση του Νοέμβρη προσφέρουν μία φρέσκια, «από τα κάτω», ματιά των τότε γεγονότων. Ο σκηνοθέτης της ταινίας, Σταύρος Στάγκος, σε μία μεγάλη συνέντευξη στους Δημήτρι Γαρρή και Βαγγέλη Ζιώγα, μίλησε για το έργο του, αναλύοντας πολλαπλές ενδιαφέρουσες πτυχές του.
Πώς όμως μια «σκοτεινή» και διχαστική μνήμη, όπως αυτή της περιόδου της χούντας, δημιουργεί τόπους μνήμης; Πώς εγγράφεται στον χώρο η τραυματική εμπειρία της κράτησης και των βασανιστηρίων των ανθρώπων που αγωνίστηκαν κόντρα στο στρατιωτικό καθεστώς; Στο παρόν άρθρο εξετάζονται τέσσερις τόποι κράτησης και βασανιστηρίων στα δύο μεγάλα αστικά κέντρα, την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη
Από τις πρώτες κιόλας εβδομάδες μετά την πτώση του καθεστώτος και τη χάραξη της πορείας προς τη θεμελίωση της μεταπολιτευτικής δημοκρατίας, το αίτημα για δικαιοσύνη διεκδικούσε το χώρο του στον δημόσιο λόγο. Τις περισσότερες φορές το αίτημα για άμεση απονομή της δικαιοσύνης βρέθηκε στο λόγο πολιτικών οργανώσεων, συλλογικών οργάνων, δημοσίων προσώπων και εντύπων, μαζί και συνδυαστικά με αιτήματα όπως εκείνα που αφορούσαν την αποχουντοποίηση, την εκκαθάριση του κρατικού μηχανισμού, τον συνολικό εκδημοκρατισμό.
Με τον Λεωνίδα Καλλιβρετάκη είμαστε, νομίζω, συνομήλικοι. Οι ζωές μας ήσαν παράλληλες εκείνα τα χρόνια, αυτός στη Φιλοσοφική, εγώ στη Νομική, πριν το θέατρο με κερδίσει εντελώς. Με πολλούς κοινούς φίλους, αλλά όχι με τις ίδιες πάντα πολιτικές απόψεις.
Νοέμβρης του 2024. Σε μια μικρή πόλη της Πελοποννήσου, προπαραμονή της σχολικής γιορτής για το Πολυτεχνείο, οι μαθητές της δευτέρας τάξης συμμετέχουν σε μια δράση: ζωγραφίζουν με χρώματα και συνδυασμούς της επιλογής τους τα χαρτόνια όπου ήδη η δασκάλα έχει σχεδιάσει το περίγραμμα των λέξεων που σχηματίζουν τα συνθήματα της εξέγερσης
Το Πολυτεχνείο έξω από το Πολυτεχνείο, ένα βιβλίο συγκλονιστικό και πολιτικά σημαντικό, το οποίο καταγράφει τα γεγονότα που εκτυλίσσονται έξω από το Πολυτεχνείο από την Τετάρτη 14 Νοεμβρίου μέχρι τη Δευτέρα 19 Νοεμβρίου.
Μία από τις πρώτες ενέργειες της χούντας μετά την 21η Απριλίου ήταν η κατάργηση όλων των φοιτητικών συλλόγων. Επρόκειτο για ένα μέτρο που πάρθηκε εν πολλοίς λόγω της προδικτατορικής δράσης του διαρκώς ογκούμενου νεολαιίστικου κινήματος το οποίο είχε καταφέρει να ασκήσει σημαντικές πιέσεις στις εκάστοτε κυβερνήσεις σε διάφορα κρίσιμα ζητήματα (Κυπριακό, Ανένδοτος Αγώνας, δολοφονία Λαμπράκη, Ιουλιανά κοκ). Αυτό ωστόσο δεν σήμαινε ότι η δικτατορία δεν επιθυμούσε -και για λόγους νομιμοφάνειας- να προχωρήσει στην επανασύσταση αυτών των συλλόγων
Η επιστολή του Γεωργίου Παπαδόπουλου προς το Πειθαρχικό Συμβούλιο του ΕΚΠΑ εναντίον του καθηγητή Γιάγκου Πεσμαζόγλου
«ΕΑΜ-ΕΛΑΣ-Πολυτεχνείο» αλλά και «Και τώρα και πάντα και όπως το ’40, τη φτώχεια και το φασισμό θα πολεμάμε πάντα» αποτελούν δυο συνθήματα που μπορεί κανείς και καμιά να ακούσει και αν επιθυμεί να φωνάξει ακόμα και σήμερα στην πορεία του Πολυτεχνείου κάθε 17η Νοεμβρίου. Πότε φτιάχτηκε η σύνδεση μεταξύ της Εθνικής Αντίστασης της δεκαετίας του 1940 με την εξέγερση του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973 και εν γένει με τον Αντιδικτατορικό Αγώνα; Μπαίνουν οι παλιοί αγώνες σε παρατακτικές σειρές βιωμένης ή διαγενεακής μνήμης για να εμπνεύσουν τους νεότερους;
Ξημερώματα Σαββάτου 19 Σεπτεμβρίου 1970, στην πλατεία Ματεότι της Γένοβας, ο Κώστας Γεωργάκης, είκοσι δύο ετών φοιτητής Γεωλογίας στο εκεί πανεπιστήμιο, έφτασε με το αυτοκίνητό του, περιέλουσε τα ρούχα του με βενζίνη και άναψε ένα σπίρτο.
Ο Κωστής Κορνέτης, Επίκουρος Καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης, έχει μελετήσει σε βάθος και συγκριτικά τόσο τις μεταβάσεις στη δημοκρατία στον ευρωπαϊκό νότο κατά τη δεκαετία του 1970 (Ελλάδα, Ισπανία, Πορτογαλία), όσο και τα κινήματα αμφισβήτησης του διεθνούς ’68.
Ελπίζω αυτή η ιστοσελίδα να αποτελέσει ένα ξεκίνημα για να ειπωθούν οι αλήθειες που αποκρύπτονται συστηματικά 50 χρόνια τώρα, και πρωτίστως να αναδειχθεί ότι αυτό που δημιουργήθηκε το 1974 δεν είχε καμία σχέση με τους σκοπούς και τις ελπίδες της εξέγερσης των φοιτητών και των νέων το 1972-73.
Το σημαντικό είναι να δούμε τι καινούριο έφερε η εξέγερση τον Νοέμβριο του 1973 που την κάνει να επανέρχεται και να επιμένει στη συνείδηση ενός μεγάλου μέρους της κοινωνίας, και να αποτελεί μείζον πολιτικό ορόσημο.
Αυτοί που θέλουν να σταματήσουν τον εορτασμό της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, είναι αυτοί που δεν «βλέπουν» τον εαυτό τους μέσα σε αυτόν. Δεν τους αφορά. Δεν ταυτίστηκαν ποτέ με την έννοια της Αντίστασης.
Θα περίμενε κανείς η πολιτεία να τιμήσει την εξέγερση του Πολυτεχνείου στη «στρογγυλή» επέτειο των 50 χρόνων. Αυτό έκανε στις άλλες δυο επετείους το 2021 και το 2022 – άλλωστε η επέτειος του Πολυτεχνείου είναι επίσημη από το 1985.
Συμπληρώνονται φέτος 50 χρόνια από την 17η Νοέμβρη 1973, ημερομηνία που έχει καθιερωθεί σα γιορτή της νεολαίας, για να θυμόμαστε την εξέγερση του Πολυτεχνείου και τη γενιά που αντιστάθηκε στην καταπίεση και την τρομοκρατία της χούντας.
Νιώθω πως είναι μίζερο να προσπαθήσω να περιγράψω έπειτα από 50 χρόνια τις μέρες του Νοέμβρη του ’73. Οι εξεγέρσεις, όπως και οι εκρήξεις των ηφαιστείων, είναι σύντομες και πυρακτωμένες. Καίνε τη γλώσσα. Να, όπως θα ήταν δύσκολο να περιγράψω με λόγια την ερωτική πράξη ή το ηλεκτροσόκ των βασανιστηρίων. Πως να εκφράσω σε λέξεις το άρωμα των νεανικών μας χρόνων;
Θα ήθελα να ξαναθέσω μια σκέψη-πρόταση, που είχα καταθέσει στα 50 χρόνια μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967, για τον ρόλο των εθνοτοπικών φοιτητικών συλλόγων στο Ίδρυμα «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος» και μετά στο Ίδρυμα της Βουλής. Πηγάζει από την εμπειρία μου όλα αυτά τα χρόνια σε εκδηλώσεις μαθητών σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης (από νηπιαγωγείο μέχρι πανεπιστήμιο στην περιοχή της Κρήτης).
Σε λίγους αγωνιστές στη σύγχρονη ιστορία έχουν αποδοθεί τα εύσημα που συγκέντρωσε η «γενιά του Πολυτεχνείου» (που δεν αποτέλεσε «γενιά», 100.000 ήταν οι άνθρωποι που βγήκαν στους δρόμους πανελλαδικά το βράδυ της Παρασκευής). Και λίγοι – μετά την εξάντληση των αφηγημάτων του ανώμαλου μετεμφυλιοπολεμικού καθεστώτος που τερματίστηκε με την κατάρρευση της δικτατορίας – δέχτηκαν τέτοιας έντασης επιθέσεις.
Το φοιτητικό κίνημα και το Πολυτεχνείο μάς έδωσαν ένα παρελθόν και μια χώρα, που και τα δύο οφείλαμε να προστατέψουμε. Έφτιαξαν για εμάς ένα αναπόφευκτο σημείο αναφοράς, χρήσιμο για την περηφάνια, την ενοχή, τη σύγκριση, την ικανότητα να ζεις το συλλογικό.