Skip to main content Scroll Top
092
Αντίσταση και πάλι; – Γέφυρες συμβολισμών και αγωνιστικές γενεαλογίες μεταξύ της Εθνικής Αντίστασης της δεκαετίας του 1940 και του Αντιδικτατορικού Αγώνα της περιόδου 1967-1974
 
«ΕΑΜ-ΕΛΑΣ-Πολυτεχνείο» αλλά και «Και τώρα και πάντα και όπως το ’40, τη φτώχεια και το φασισμό θα πολεμάμε πάντα» αποτελούν δυο συνθήματα που μπορεί κανείς και καμιά να ακούσει και αν επιθυμεί να φωνάξει ακόμα και σήμερα στην πορεία του Πολυτεχνείου κάθε 17η Νοεμβρίου. Πότε φτιάχτηκε η σύνδεση μεταξύ της Εθνικής Αντίστασης της δεκαετίας του 1940 με την εξέγερση του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973 και εν γένει με τον Αντιδικτατορικό Αγώνα; Μπαίνουν οι παλιοί αγώνες σε παρατακτικές σειρές βιωμένης ή διαγενεακής μνήμης για να εμπνεύσουν τους νεότερους; Αυτά και άλλα παρόμοια ερωτήματα αποπειράται να φωτίσει το παρακάτω κείμενο με βαθιά ωστόσο την επίγνωση ότι οι βιωματικές, συμβολικές και μνημονικές συνάψεις Εθνικής Αντίστασης 1941-1944 και Αντιδικτατορικού Αγώνα 1967-1974 συνιστούν ένα ιδιαίτερα ευρύ, εν πολλοίς αχαρτογράφητο και ανερεύνητο ως σήμερα πεδίο. Συνεπώς, εδώ επιχειρείται μια πρώτη, επ’ ουδενί τελεσίδικη ή κλειστή και οριστική προσέγγιση του θέματος.
 

Η σύνδεση Αντιδικτατορικού Αγώνα και Εθνικής Αντίστασης είναι τόσο παλιά όσο και ο Αντιδικτατορικός Αγώνας. Τα ίδια τα δρώντα υποκείμενα της αντιχουντικής πάλης, αγωνιστές, αγωνίστριες και οργανώσεις, ήδη από το 1967 ανέτρεχαν στην αντιφασιστική και αντιναζιστική αντίσταση της δεκαετίας του 1940 με σκοπό να αντλήσουν έμπνευση, αγωνιστικά υποδείγματα και πίστη, εφόδια αναγκαία για τον δύσκολο αγώνα της συγχρονίας τους κατά της στρατιωτικής δικτατορίας. Η συγκεκριμένη αναδρομική σύνδεση πραγματοποιούνταν κυρίως από υποκείμενα που ανήκαν στον χώρο της Αριστεράς, από εκείνον τον κόσμο που, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, ένιωθε μέτοχος της εαμικής και εαμογενούς παράδοσης. Έτσι, η αίσθηση ότι έπιαναν το νήμα από την ηρωική αντίσταση των πατεράδων και των μητέρων τους χαλύβδωνε την αγωνιστικότητά τους και ενέτασσε εαυτούς σε μια γενεαλογία αντιστασιακών σταθμών της νεότερης και σύγχρονης ιστορίας. Άλλωστε, ας μην ξεχνάμε ότι η Αντίσταση της δεκαετίας του 1940 είχε υπάρξει υπό μία έννοια νικηφόρα, στον βαθμό που είχε διατηρήσει το ηθικό των κατακτημένων υψηλό και παράλληλα, είχε σημειώσει εμβληματικές –τόσο σε υλικό όσο και σε συμβολικό επίπεδο– νίκες (ανατίναξη γέφυρας Γοργοποτάμου, ανατίναξη των γραφείων της ελληνικής εθνικοσοσιαλιστικής οργάνωσης ΕΣΠΟ στην Αθήνα, κατέβασμα ναζιστικής σημαίας από την Ακρόπολη, κ.ά.).  

Αντιδικτατορική αφίσα φιλοτεχνημένη στην Ιταλία το 1971

Στο σημείο αυτό οφείλουμε να προβούμε σε μια διάκριση γενεών. Αλλιώς μετέφραζαν και μεταβόλιζαν την Εθνική Αντίσταση στο δικτατορικό παρόν όσοι κι όσες, μεγαλύτερης ηλικίας, είχαν λάβει στα νιάτα τους οι ίδιοι μέρος σε αυτήν, και με διαφορετικούς όρους όσες κι όσοι ανήκαν στη γενιά των baby boomers, είχαν δηλαδή γεννηθεί μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Μπορεί και οι πρώτοι –που είχαν βιωμένες μνήμες από τη δεκαετία του 1940– και οι δεύτεροι –που είχαν ισχυρές πολιτισμικές μνήμες– να επικαλούνταν την Εθνική Αντίσταση, ωστόσο αυτό συνέβαινε με αποκλίνουσες τροπικότητες. Για παράδειγμα, ο Γεώργιος-Αλέξανδρος Μαγκάκης, ηγετικό στέλεχος της κεντροαριστερής «Δημοκρατικής Άμυνας» επί χούντας και  καταδικασθείς σε δεκαοχτώ χρόνια φυλακή από το στρατοδικείο της 21ης Απριλίου, είχε λάβει μέρος και στην Εθνική Αντίσταση κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής μέσα από τις γραμμές της ΠΕΑΝ (Πανελλήνιος Ένωσις Αγωνιζομένων Νέων) του Παναγιώτη Κανελλόπουλου και του Κώστα Περρίκου. Τριάντα χρόνια αργότερα, στα 1971, στο Γράμμα από τη φυλακή για τους Ευρωπαίους αναλογιζόταν, μέσα από τον Κορυδαλλό, ότι υπήρχε κάτι μοιραίο στις κρίσιμες επιλογές της ζωής του, μια νομοτελειακά προδιαγεγραμμένη πορεία που ένιωθε ότι ακολούθησε λόγω της βαθιά επιδραστικής και διαμορφωτικής εμπειρίας της νεανικής του συμμετοχής στην αντιφασιστική αντίσταση κατά τη δεκαετία του 1940. Συνδέοντας ηθικά, συμβολικά, μα κυρίως βιωματικά την Εθνική Αντίσταση με τον Αντιδικτατορικό Αγώνα, σημείωνε: «Δε γινότανε αλλιώς. Ήταν αναπόφευκτο το πέρασμά μου στην αντίσταση από την ώρα που ταπείνωσαν τη χώρα μου. Ήταν άκαμπτη ψυχική νομοτέλεια. Αφού όλη μου η ζωή εκεί με οδηγούσε. (…) Έφηβος τον καιρό του μεγάλου πολέμου έζησα και μ’ έζησε ηθικά η αντίσταση. Αυτή με σφράγισε. (…) ήταν ο ζωτικός μύθος της ζωής μου. (…) Δε βρίσκομαι συνεπώς από λάθος μου στη φυλακή. Σωστά είμαι εδώ. Το φριχτό λάθος είναι ότι υπάρχει αυτή η φυλακή».

Ακόμα και η ίδια η έννοια, η λέξη «αντίσταση», που χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον επί χούντας για να προσδιορίσει το καθήκον και την πράξη της έμπρακτης αντίθεσης στους συνταγματάρχες, είλκε τη σημασιολογική της καταγωγή από την αντιφασιστική αντίσταση των λαών της Ευρώπης κατά τη δεκαετία του 1940. Η πρόσληψη της δικτατορίας των συνταγματαρχών ως νεοφασιστικής διευκόλυνε τη σύνδεση με τον ιστορικό φασισμό της δεκαετίας του 1940. Στο βιβλίο του δημοσιογράφου Γιάννη Κάτρη, η Γέννηση του Νεοφασισμού στην Ελλάδα, το οποίο γράφτηκε και εκδόθηκε μεσούσης της δικτατορίας και κυκλοφόρησε ευρέως στη Δυτική Ευρώπη και στις ΗΠΑ, η ελληνική χούντα χαρακτηριζόταν ως αμιγώς νεοφασιστική. Για την επιλογή του συγκεκριμένου όρου, μια υπόθεση που μπορούμε να δοκιμάσουμε είναι ότι ο συγγραφέας έχοντας ο ίδιος βιωμένες μνήμες και συμμετοχή στην Εθνική Αντίσταση της δεκαετίας του 1940, προέβαινε πιο εύκολα σε αναλογίες με τον ιστορικό φασισμό. Αν από τη μία πλευρά, η χούντα ήταν –κατά τον Κάτρη– η «νεοφασιστική απόφυση της δεξιάς», από την άλλη, η δικτατορική εξουσία των συνταγματαρχών νοούνταν ως η «επιβολή του ατλαντικού νεοφασισμού στην Ελλάδα».

Το παραπάνω ερμηνευτικό σχήμα υπήρξε εξαιρετικά δημοφιλές εντός του αντιδικτατορικού κόσμου. Επομένως, αν ο ελληνικός λαός στις 28 Οκτωβρίου 1940 είχε πει «ΌΧΙ» στον ιταλικό φασισμό κι ευθύς μετά, από τα βουνά της Αλβανίας έως τις συνοικίες της Αθήνας και την ύπαιθρο της ελλαδικής ενδοχώρας, είχε με συνέπεια πολεμήσει και αντισταθεί σε Ιταλούς φασίστες και Γερμανούς ναζί, στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και στις αρχές εκείνης του 1970 καλούνταν να πράξει το ίδιο, αυτή τη φορά απέναντι στους «νεοφασίστες» πραξικοπηματίες που είχαν με τη βία, τα όπλα του ΝΑΤΟ και τα συστηματικά βασανιστήρια, επιβάλει και εμπεδώσει την αυθαίρετη εξουσία τους. Σε γενικές γραμμές, με αποχρώσεις ανάλογα με τη συγκεκριμένη ιδεολογικοπολιτική τοποθέτηση κάθε αντιστασιακής οργάνωσης, το παραπάνω υπήρξε το αντιληπτικό εξηγητικό σχήμα που επέτρεπε εντός του αντιδικτατορικού οικοσυστήματος τη νοητή μα ισχυρά συμβολική σύνδεση της αντίστασης του ’40 με την αντίσταση κατά της χούντας. Η αντίσταση προβαλλόταν ως μια συνεπής επιλογή και συνέχιση των δημοκρατικών παραδόσεων του λαού. Η ιδέα της συνέχειας στάθηκε πολύ ισχυρή. Ο εχθρός ήταν ιδεολογικά όμορος. Σε μια κοινή αφίσα του ΠΑΜ και του ΠΑΚ, η οποία κυκλοφόρησε το φθινόπωρο του 1971 στην Ιταλία, διαβάζουμε: «28 Οκτωβρίου 1940: ο ελληνικός λαός είπε ΌΧΙ στον φασισμό των Ναζί» και ακριβώς από κάτω: «28 Οκτωβρίου 1971: ο ελληνικός λαός συνεχίζει την Αντίστασή του απέναντι στον νεοφασισμό που εγκαταστάθηκε από τον αμερικάνικο ιμπεριαλισμό». Σε άλλη χειρόγραφη αφίσα, αυτή τη φορά των Δημοκρατών Ελλήνων φοιτητών, γραμμένη μισή στα ιταλικά μισή στα ελληνικά, οι δυο χρονολογίες [1940 και 1971] τάσσονταν εκ νέου η μία κάτω από την άλλη, το υποκείμενο οριζόταν ξανά ως ο μαχόμενος ελληνικός λαός και το μόνο που άλλαζε ήταν ο δέκτης του ρωμαλέου ΌΧΙ του· το 1940 ήταν ο Μουσολίνι, το 1971 ο Παπαδόπουλος. 

Κοινή αντιδικτατορική αφίσα του ΠΑΜ και του ΠΑΚ φιλοτεχνημένη στη Νάπολη της Ιταλίας το 1971

Στα έντυπα του παράνομου αντιδικτατορικού Τύπου, τα οποία κυκλοφορούσαν κυρίως στο εξωτερικό αλλ’ ορισμένα και στο εσωτερικό της χώρας, η σύνδεση ανάμεσα στη Αντίσταση του ’40 και στον αντιχουντικό αγώνα αρθρωνόταν ρητά και κατηγορηματικά. Η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου λειτουργούσε ως ιδεώδης αφορμή για επαναδιατύπωση και κραταίωση της συγκεκριμένης σύνδεσης. Σε τεύχος του περιοδικού της αποδιαρθρωμένης από τους διωκτικούς μηχανισμούς της χούντας Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη (ΔΝΛ), τον Οκτώβριο του 1970, διαβάζουμε:

«Η σημερινή αντιδικτατορική Αντίσταση συνδέεται στενά με όλη την προηγούμενη αντιφασιστική πάλη του λαού μας. Φωτίζεται και εμπνέεται από την εποποιΐα του 1940-1944, από τους αγώνες που ακολούθησαν, από τη Δημοκρατική Αντίσταση που φούντωσε μετά το 1960. Η 28η του Οκτώβρη αποτελεί για όλους τους έλληνες το σύμβολο του αντιφασισμού (…) Τιμώντας την ιστορική επέτειο, η νεολαία μας, μαζή με όλο το λαό, (…) δυναμώνει την πάλη της κατά της τυραννίας με την απόφαση να κάνει πράξη τα όνειρα και τους πόθους των αγωνιστών της μεγάλης τετραετίας 1940-1944».  

Στον βαθμό που η δικτατορία των συνταγματαρχών γινόταν αντιληπτή ως ένα νεοφασιστικό απολυταρχικό καθεστώς από τα δρώντα υποκείμενα του Αντιδικτατορικού Αγώνα, οι συνάφειες ανάμεσα στην Εθνική Αντίσταση και στον αντιχουντικό αγώνα ήσαν παραπάνω από εμφανείς. Ενδεικτικά, στην Ελεύθερη Πατρίδα, εβδομαδιαίο περιοδικό που εκδιδόταν στη Ρώμη και απηχούσε τις θέσεις του ΠΑΜ, σε editorial τον Οκτώβριο του 1968, σημειωνόταν:

«Το ΟΧΙ στην εισβολή γράφτηκε με το αίμα των Ελλήνων στην Πίνδο και στα βουνά της Αλβανίας. Το ΟΧΙ στην κατοχή αντήχησε σε όλη την Ευρώπη ξεκινώντας πάνω από την Ακρόπολη με το ξέσχισμα της χιτλερικής σβάστικας. Το ίδιο αυτό ΟΧΙ προβάλλει και πάλι, 18 μήνες τώρα, ο ελληνικός λαός εναντίον των νέων τυράννων του: Αυτών που επέβαλε και που στηρίζει ακόμα στην εξουσία ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός και το ΝΑΤΟ».

Ένα άλλο, συγγενές αλλά όχι ταυτόσημο, νοητικό σχήμα, που επέτρεπε τη σύνδεση της αντίστασης του πρώτου μισού της δεκαετίας του 1940 με εκείνη απέναντι στο καθεστώς της 21ης Απριλίου 1967 υπήρξε αυτό της νοηματοδότησης της χούντας ως κατοχής. Ο Ανδρέας Παπανδρέου μέσω της αντιστασιακής οργάνωσης της οποίας ηγήθηκε, του ΠΑΚ, αλλά και πλήθος άλλων –κυρίως αριστερών και αριστερίστικων– αντιδικτατορικών οργανώσεων θεωρούσαν τη χούντα ως αμερικανοκίνητη κατοχή. Έτσι, στην Πορεία, το μηνιαίο περιοδικό που εξέδιδε η Ένωσις των εν Παρισίοις Ελλήνων Σπουδαστών (ΕΠΕΣ), η αναλογία ήταν σαφής και τέτοια όφειλε να υπάρξει και η αντίσταση. Επεσήμαιναν τον Οκτώβριο του 1967:

«Όπως οργανώθηκε επί γερμανικής κατοχής η αντίσταση του ελληνικού λαού, έτσι και τώρα άρχισε να οργανώνεται παρ’ όλα τα καίρια χτυπήματα που καθημερινά δέχεται, η αντίσταση του ελληνικού λαού κατά της νατοϊκής κατοχής που αποσκοπεί στην οριστική μετατροπή της Ελλάδας σε αμερικανική αποικία».

Αντιδικτατορική αφίσα φιλοτεχνημένη στη Μεγάλη Βρετανία το 1968

Εκείνο που έχει ενδιαφέρον είναι ότι ο παραλληλισμός Εθνικής Αντίστασης και Αντιδικτατορικού Αγώνα δεν έπαψε όταν κατέρρευσε η χούντα. Σε ιστορίες της δικτατορίας που κυκλοφόρησαν τα πρώτα χρόνια μετά το 1974, η δεκαετία του 1940 συνέχιζε –σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό– να προβάλλει ως μια διαρκής δεξαμενή άντλησης ιστορικών αναλογιών. Ενδεικτικά, ο Σόλων Γρηγοριάδης, συγγραφέας της τρίτομης Ιστορίας της Δικτατορίας, στοχαζόμενος γιατί δεν υπήρξε οργανωμένο μαζικό λαϊκό αντιδικτατορικό κίνημα κατά τη διάρκεια της επταετίας, γιατί δεν αντιστάθηκε ο λαός στη χούντα όπως με το ΕΑΜ επί Κατοχής, αποφαινόταν ότι η μείζων διαφορά έγκειτο στο γεγονός ότι τη δεκαετία του 1940 ο «αγών ήταν εθνικός», ενώ επί χούντας «ήταν εντελώς πολιτικός». Σημείωνε: «Το αντάρτικο προϋποθέτει ευρεία λαϊκή ωργανωμένη υποδομή. Τότε [επί Κατοχής], ο αγών ήταν εθνικός. Ήταν εύκολο να δημιουργηθή αυτή η υποδομή. Τώρα όμως θα ήταν εντελώς πολιτικός. Δεν θα μπορούσε να σχηματισθή». Αλλού, η Μπουμπουλίνας και η ΕΣΑ και τα εκεί βασανιστήρια «έπαιξαν τον ρόλο της Μακρονήσου», ενώ όταν αναφερόταν στη Συντονιστική Επιτροπή του Πολυτεχνείου σημείωνε ότι «αυτή υπήρξε η «κυβέρνηση» του εφήμερου δημοκρατικού κράτους του Πολυτεχνείου». Πάει λίγο ο νους μας στο βουνό.

Εν κατακλείδι, η ακόμα τότε αδικαίωτη και κολοβά αναγνωρισμένη Εθνική Αντίσταση λειτουργούσε κατά τη διάρκεια της χούντας σαν ένα διαρκές φωτοβόλο σημείο αναφοράς για όσες κι όσους αγωνίζονταν εναντίον του καθεστώτος. Είτε είχαν βιώσει ενεργά την αντιναζιστική αντίσταση, είτε είχαν γεννηθεί αμέσως μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο αγώνας του ΕΑΜ και των άλλων αντιστασιακών οργανώσεων της δεκαετίας του 1940 αποτελούσε για τους ανθρώπους αυτούς οδοδείκτη αγωνιστικής στράτευσης και ταυτόχρονα παρακαταθήκη ευθύνης. Οι μετακενώσεις ιστορικών φορτίων και συμβολισμών από την πρόσφατη αγωνιστική παράδοση μάς βοηθούν κάποτε να κατανοήσουμε καθαρότερα τα κίνητρα, τα όρια αλλά και τους αστείρευτους ταμιευτήρες θάρρους που πυροδοτούν την εμπρόθετη δράση των ανθρώπων, είτε το ’44, είτε το ’73, είτε στο μέλλον που «ποτέ δεν έρχεται από μοναχό του». Σε καιρούς δοκιμασίας, η ιστορία ως παραμυθία και έμπνευση. 

 

Γαρρής Δημήτρις

 

 

*Οι αφίσες που συνοδεύουν το άρθρο προέρχονται από τη συλλογή αφισών αντιδικτατορικών οργανώσεων εσωτερικού και εξωτερικού 1967-1974 των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ). Ευχαριστώ πολύ την Αγγελική Χριστοδούλου για την πολύτιμη και ουσιαστική βοήθεια που προσέφερε κατά την έρευνα.

Αντιδικτατορική αφίσα της ΠΑΟΣ Ρήγας Φεραίος